Podgórze 2026 – ludzie, miejsca, wydarzenia

           Wpis powstał w dużej mierze przy udziale AI a dobór postaci jest absolutnie subiektywny.

AI było weryfikowane przez: Podgórze Przewodnik (2020) i portal podgorze.pl

Cesarz rzymski i arcyksiążę Austrii Józef II Habsburg. W 1784 roku nadał wiosce Podgórze prawa miejskie, przekształcając niewielką osadę w Wolne Królewskie Miasto.  Poprzez swoje reformy oświeceniowe (m.in. patent tolerancyjny, uwłaszczenie chłopów) oraz tworzenie nowego miasta-ośrodka w opozycji do lewobrzeżnego Krakowa. Józef II wpływał na strukturę społeczną i ożywienie gospodarcze regionu. 
Reformy Administracyjne: Uregulował życie w nowym mieście, wprowadzając przepisy dotyczące zabudowy i samorządu,.
Rozwój Gospodarczy: Wykorzystał położenie Podgórza na styku granic i bogactwa naturalne, co miało sprzyjać rozwojowi handlu i rzemiosła, osłabiając jednocześnie Kraków.
Wpływ na region: Jego reformy (jak np. patent o poddaństwie z 1781 r.) miały szeroki wpływ na społeczeństwo Galicji.
Herb: W 1785 roku nadał miastu herb, który nawiązywał do symboliki Habsburgów, ale to akurat mu nie wyszło.

fot Muzeum Podgórza

Skwer u zbiegu ulic Józefińskiej, Nadwiślańskiej i Piwnej, nosił do roku 1918 nazwę placu Cesarza Józefa II. Obecnie kojarzony z postawionym tu w 2018 pomnikiem Juliusza Leo. Cesarz patronuje również ul. Józefińskiej kiedyś głównej osi miasta. Zatem dla Podgórza łaskawcą cesarz był i na dobrą pamięć zasługuje.

Rodzina Aleksandrowiczów była znaną żydowską rodziną kupiecką w przedwojennym Podgórzu, prowadzącą firmę papierniczą i galanterię. Ich nazwiskiem nazwano charakterystyczną kamienicę przy ul. Kazimierza Brodzińskiego (zwaną  Kamienicą Paryską, ze względu na styl budynków nad Sekwaną). Rodzina była związana z kulturą, a najwybitniejszym jej przedstawicielem był prof. Julian Aleksandrowicz – hematolog, filozof, badacz medycyny ekologicznej.  II Wojna Światowa położyła kres świetności rodziny, przedsiębiorstwo przejęli Niemcy, a wielu członków rodziny znalazło się w getcie. 

Rodzina Baruchów była prominentną żydowską rodziną przemysłowców, która znacznie przyczyniła się do rozwoju Podgórza w XIX wieku. Ich działalność obejmowała wiele sektorów i wpłynęła na ówczesny krajobraz przemysłowy regionu. Protoplastą rodziny w Podgórzu był Majer Baruch (ok. 1768–1834), który przybył z Czech. Zajmował się handlem, bankowością, zaopatrzeniem wojska, a nawet spławem soli. Jego potomkowie, w tym Maurycy Baruch, przekształcili rodzinne interesy w działalność przemysłową. Rodzina była właścicielami m.in. młyna parowego, piekarni mechanicznej oraz dużej cegielni i kaflarni w Łagiewnikach. Ich cegielnia była jednym z największych zakładów w Galicji, a produkowane materiały budowlane wykorzystywano m.in. przy odbudowie 

Krakowa po pożarze w 1850 r. i budowie fortyfikacji austriackich. Dzięki sukcesom w biznesie, rodzina Baruchów osiągnęła wysoki status społeczny, co manifestowało się podczas uroczystości publicznych w Podgórzu. Kamienica Barucha: po likwidacji dawnego urzędu celnego w Podgórzu, Maurycy Baruch wykupił budynek i zaadaptował go na kamienicę czynszową. Budynek ten do dziś jest kojarzony z jego nazwiskiem. Pomimo sukcesów pod koniec XIX wieku ich przedsiębiorstwa upadły Historia rodziny Baruchów jest istotnym elementem historii społeczności żydowskiej   zachowanym dzięki Muzeum Podgórza.

Obecnie u Barucha mieści się popularny klub Drukarnia – zacny!

Rodzina Libanów odegrała znaczącą rolę w uprzemysłowieniu Podgórza w XIX i XX wieku. Bernard Liban (1848–1916): Najbardziej znany przedstawiciel rodu, urodzony w Podgórzu syn Judla i Racheli. Był wpływowym przemysłowcem pochodzenia żydowskiego, chemikiem, a także radnym i społecznikiem. Bernard był założycielem i współwłaścicielem firmy produkującej wapno i kamień łamany. Wraz z rodziną Ehrenpreisów prowadził spółkę „Liban & Ehrenpreis”, która pod koniec XIX wieku była jednym z najważniejszych zakładów materiałów budowlanych w regionie. To właśnie od nazwiska Bernarda pochodzi popularna nazwa Kamieniołomu Libana położonego między kopcem Krakusa a ul. Wielicką.

Dziś teren dawnego kamieniołomu Libana jest popularnym miejscem spacerowym, znanym m.in. z pozostałości scenografii do filmu Lista Schindlera Stevena Spielberga.

Oskar Schindler niemiecki przedsiębiorca który podczas II wojny światowej  otwiera w okupowanym Krakowie Fabrykę Wyrobów Emaliowanych. Zakład  prosperuje w oparciu o niewolniczą pracę żydowskich robotników przymusowych. Kiedy naziści wprowadzają plan Zagłady na terenie Europy, Schindler zatrudnia w swojej fabryce kolejnych żydowskich pracowników, tym samym ratując ich od śmierci. Na kanwie tej historii powstała  Lista Schindlera – poruszająca opowieść o człowieku, który nie pozostał obojętny i ocalił setki istnień ludzkich w czasach terroru. Film czarno-biały zrealizowany  z udziałem  polskiego operatora Janusza Kamińskiego. W 1993 r. otrzymał 7 Oscarów. 

Rodzina Stuhrów  przybyli z austriackiego Schrattenbergu z czasem wtopili się w podgórskie mieszczaństwo– prowadzili przedsiębiorstwa, byli radnymi i działaczami, a ich historia, od restauratorów po prominentnych obywateli, została uhonorowana wystawą w Muzeum Podgórza. Rodzinna kamienica jest na ul. Celnej 1. Najwybitniejszym przedstawicielem rodu był Jerzy Stuhr (1947 – 2024) aktor teatralny, filmowy i dubbingowy, reżyser, profesor sztuk teatralnych. Uznawany za jednego z najwybitniejszych i najpopularniejszych polskich aktorów.  Rektor PWST w Krakowie.

Tadeusz Kantor ma tu centrum dokumentacji jego dokonań. Cricoteka – charakterystyczny budynek przy ul. Nadwiślańskiej został tak zaprojektowany, by jednocześnie prezentować sztukę  i stanowić przestrzeń do prowadzenia działalności teatralnej, muzycznej, tanecznej i performatywnej. 

Tadeusz Kantor (1915–1990) – reżyser, malarz, rysownik, teoretyk sztuki, scenograf, twórca happeningów, rewolucjonista teatru XX wieku, jedna z najważniejszych postaci życia artystycznego w Polsce. Absolwent krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Twórca Podziemnego Teatru Niezależnego w czasie okupacji. W 1955 r. razem z Marią Jaremą i Kazimierzem Mikulskim założył Teatr Cricot 2. Przełomowym etapem w jego działalności był rozpoczęty wraz ze spektaklem „Umarła klasa” (1975 r.) Teatr Śmierci. Kolejne spektakle bazowały na wspomnieniach i własnej pamięci artysty: „Wielopole, Wielopole”, „Niech sczezną artyści”, „Nigdy tu już nie powrócę” i „Dziś są moje urodziny”. Siedziba Cricoteki to połączenie dwóch budynków – zabytkowej elektrowni i nowoczesnej konstrukcji. Siedziba została otwarta w 2014 r. W historycznym budynku od 1900 r. działała elektrownia komunalna. Po jej zamknięciu miejsce pełniło różne funkcje, był tam między innymi dom noclegowy i kąpielowy dla bezdomnych czy przychodnia lekarska. Obecnie w budynku starej elektrowni znajdują się biura Cricoteki, archiwum oraz sala teatralna, natomiast w części nowej – przestrzeń wystawiennicza, przestrzeń edukacyjna i kawiarnia. Budynki połączone są podziemnym holem.

Fryderyk Chopin był tylko jeden raz w Krakowie – w lipcu 1829 roku w drodze do Wiednia.  Zatrzymał się w zajeździe ,,Pod Czarnym Orłem” przy Rynku Podgórskim 13. Stąd w gronie znajomych odwiedził  krakowski Rynek, Sukiennice, Barbakan i Wawel, gdzie wysłuchali koncertu organowego – sam Chopin nie koncertował w Krakowie. Odwiedzili też Collegium Maius. Podgórze było  bazą do wypadów do Ojcowa i Wieliczki. Jak się okazało nigdy już nie powrócił do Polski. Epizod zaledwie kilkudniowy ale wart odnotowania.

Mieczysław Kosz – wybitny pianista jazzowy i kompozytor. Uczęszczał w latach 50 do funkcjonującej w  budynku przy Józefińskiej 10 Podstawowej Szkoły Muzycznej dla Dzieci Niewidomych. Obecnie jest to Szkoła Muzyczna Ii II stopnia im. Bronisława Rutkowskiego która  wykształciła wielu profesjonalnych muzyków zasilających orkiestry takie jak Sinfonietta Cracovia czy Filharmonia Krakowska. Szkoła do dziś kultywuje pamięć o artyście, organizując Konkurs Pianistów Jazzowych „Reminiscencje” im. Mieczysława Kosza. Najbliższa edycja luty 2026.

Wojciech Bednarski  był wybitnym pedagogiem, społecznikiem i jednym z najbardziej zasłużonych obywateli Wolnego Królewskiego Miasta Podgórza. Jego najbardziej znanym dziełem jest park założony w 1896 roku na terenie dawnego kamieniołomu na Krzemionkach. Było to przedsięwzięcie pionierskie w skali europejskiej – Bednarski własnym sumptem i dzięki ogromnemu zaangażowaniu przekształcił nieużytki w nowoczesne miejsce rekreacji dla mieszkańców. Przez wiele lat pełnił funkcję dyrektora szkoły ludowej w Podgórzu. Był cenionym nauczycielem i reformatorem szkolnictwa. Przez blisko 40 lat zasiadał w Radzie Miasta Podgórza. Angażował się w rozwój infrastruktury i edukacji, dbając o to, by Podgórze stało się nowoczesnym i samodzielnym ośrodkiem miejskim. Był zagorzałym przeciwnikiem przyłączenia Podgórza do Krakowa. Jako radny i obywatel honorowy miasta do końca życia bronił jego autonomii. Wojciech Bednarski jest dziś uznawany za „Zielonego Bohatera Podgórza” i symbol obywatelskiej troski o przestrzeń wspólną.

Juliusz Leo,  w Podgórzu u zbiegu ulic Józefińskiej i Nadwiślańskiej, niedaleko kładki im. o. Bernatka, stoi pomnik upamiętniający jednego z najznamienitszych prezydentów Krakowa – Juliusza Lea. Lokalizacja ta nie jest przypadkowa, ma bowiem symbolizować połączenie Podgórza z Krakowem, które miało miejsce w 1915 r. Jako prezydent doprowadził do rozszerzenia granic Krakowa, co przyczyniło się do znaczącego rozwoju miasta. Po objęciu urzędu prezydenta w 1904 roku Leo przystąpił do realizacji wizji tzw. Wielkiego Krakowa. W efekcie jego działań w latach 1910-1915 do Krakowa włączono szereg okolicznych miejscowości, w tym – w 1915 roku – będące dotąd samodzielnym miastem Podgórze. Leo był wybierany na prezydenta trzykrotnie i sprawował tę funkcję przez ponad 13 lat. W tym czasie przeprowadził szereg reform, m.in. uporządkował finanse miasta i zwiększył jego dochody, rozbudował sieć komunikacji tramwajowej, wodociągi miejskie i system kanalizacji. Pod jego rządami Kraków zyskał nową elektrownię i dworzec towarowy. Juliusz Leo angażował się również w działalność niepodległościową. Ważną inicjatywą było wykupienie Zamku Królewskiego na Wawelu z rąk Austriaków w 1905 roku i przystąpienie do jego gruntownej renowacji. Tym sposobem odzyskał dla Polaków jeden z najważniejszych symboli narodowych. Jako poseł Leo reprezentował polskie interesy w austriackim parlamencie w Wiedniu – po wybuchu I wojny światowej uzyskał zgodę na utworzenie Legionów Polskich w ramach armii austro-węgierskiej. Na jego wniosek Rada Miasta Krakowa przeznaczyła na rzecz Legionów wysoką darowiznę. Leo zmarł 21 lutego 1918 roku, nie doczekał zatem proklamowania wolnej Polski.

Florian Nowacki  burmistrz Podgórza. Był inicjatorem osuszenia i zagospodarowania bagnistych terenów  ujścia Wilgi do Wisły. (1868-88, wcześniej znajdował się tam tzw. Staw Królewski). Dzięki tym staraniom powstał pierwszy publiczny ogród w Podgórzu, który stał się centrum życia towarzyskiego dzielnicy. Park obecnie nosi imię: Planty im. Floriana Nowackiego. Na zdjęciu obelisk Maksymiliana Siły-Nowickiego, prof. UJ, przyrodnika i orędownika ochrony przyrody – również w formie prawnej. Min. nowocześniał rybołówstwo śródlądowe.  I jak tu nie lubić Podgórza?

Andrzej Starmach marszand, historyk sztuki i kolekcjoner. Od 1989 roku wraz z żoną Teresą prowadzi w Krakowie Galerię Starmach, która jest jedną z wiodących prywatnych galerii sztuki współczesnej w Polsce. Skupia się na promocji polskiej sztuki powojennej i współczesnej. Pod koniec 2023 roku Andrzej i Teresa Starmachowie przekazali miastu Kraków kolekcję dzieł sztuki o wartości około 50 mln złotych, która trafiła do zbiorów Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie (MOCAK) oraz Muzeum Fotografii (MuFo). Siedziba Galerii na ul. Węgierskiej 5 to dawny  Domu Modlitwy Zuckera.

Edward Dembowski, znany jako „Czerwony Kasztelanic”, był działaczem lewicy niepodległościowej, filozofem, krytykiem literackim oraz faktycznym przywódcą powstania krakowskiego w 1846 roku. Łączył walkę o niepodległość z radykalną rewolucją społeczną. Sprzeciwiał się zarówno konserwatyzmowi, jak i mistycyzmowi romantycznemu. Zginął 27 lutego 1846 roku w Podgórzu, idąc na czele patriotyczno-religijnej procesji. Próbował w ten sposób przekonać chłopów do udziału w powstaniu i powstrzymać krwawą rabację galicyjską, jednak procesja została ostrzelana przez wojska austriackie. Pomnik na Placu Lasoty ma i stosowny nagrobek na Starym Cmentarzu Podgórskim też.

Juliusz Franciszek Ripper  lub Julius von Ripper– urodzony w Podgórzu (rodzina przybyła z Moraw), admirał marynarki wojennej Austro-Węgier. Przez wiele lat pełnił funkcję komendanta arsenału marynarki w Puli (największej bazy morskiej monarchii) oraz przewodniczącego Komitetu Technicznego Marynarki. „Admirał Podgórza” – pierwszy polski admirał w służbie floty austriackiej został wyniesiony przez cesarza do stanu szlacheckiego. W ostatnim roku życia, kilkakrotnie gościł u rodziny w Krakowie – spotykał się tu wtedy z Józefem Piłsudskim, z którym rozmawiał o ewentualnym powołaniu do życia, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, polskiej marynarki wojennej.  Zmarł w 1914 r. w Wiedniu. Jego brat Władysław był inżynierem, mieszkał i pracował w Wadowicach.

Kamienica Pod Jeleniem. Od charakterystycznego wizerunku jelenia o dwóch tułowiach i jednej głowie z pokaźnym porożem – jeden z rozpoznawalnych symboli Podgórza. Współwłaścicielami pierwotnie zajazdu byli Franciszek Ripper ojciec Juliusza właściciel oberży na ul.Kalwaryjskiej 16 oraz dr. Marek Peiper ojciec Tadeusza, adwokat i wiceburmistrz Podgórza.

Tadeusz Peiper – wychowanek podgórskiego gimnazjum, poeta, krytyk literacki, teoretyk poezji, założyciel i redaktor czasopisma „Zwrotnica”, autor programu poetyckiego Awangardy Krakowskiej. Dziś znany chyba tylko historykom literatury.

Aleksander Kotsis  urodzony w podkrakowskim Ludwinowie w rodzinie przybyłej ze Spiszu. Mieszkał w Podgórzu – Kalwaryjska 18. To jeden z najbardziej cenionych malarzy polskich działających w połowie XIX wieku. Jego twórczość związana jest ze środowiskami artystycznymi Krakowa, Wiednia i Monachium.  Od 1850 studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. W czasie studiów przyjaźnił się m.in. z Janem Matejką,  Arturem Grottgerem. Sztuka Kotsisa reprezentuje kierunek XIX- wiecznego realizmu. Inspirowały go odcienie codzienności galicyjskich miasteczek oraz małopolskiej i podhalańskiej wsi: ludzkie radości i strapienia, tragizm egzystencji ubogich i wykluczonych, czułość i ulotność międzyludzkich relacji, dziecięca ciekawość świata. Ważnym źródłem fascynacji artysty była także uroda podkrakowskiego i tatrzańskiego krajobrazu.

Witold Gombrowicz żadnych związków z Podgórzem nie miał ale użyteczną rzeźbę-huśtawkę ku czci tutaj posiada. Pamiętamy! 

    Z legend:

Pan Twardowski  związki z krakowskim Podgórzem opierają się na legendach, które umiejscawiają jego alchemiczną pracownię w skałach Krzemionek Podgórskich (Katedra Twardowskiego) i w nieistniejącym już kamieniołomie zwanym Szkołą Twardowskiego – obecnie Park Bednarskiego. To tu miał prowadzić swoje eksperymenty, a ukryta tam pracownia alchemiczna miała zostać zniszczona podczas budowy kościoła św. Józefa. Ciekawe co go skłoniło do wizyty w Suchej Beskidzkiej, wprost przed oblicze diabła w Karczmie Rzym gdzie miał usłyszeć : Ta karczma Rzym się nazywa, kładę areszt na Waszeci! No i buja się Mistrz Twardowski na księżycu tęskno patrząc na Podgórze.

Krak

Legenda o Kraku opowiada o mitycznym założycielu Krakowa, który podstępem pokonał Smoka Wawelskiego,  a miasto zostało nazwane na cześć bohatera. Istnieje też legenda o jego córce Wandzie, która odrzuciła niemieckiego księcia i poświęciła życie, rzucając się do Wisły, by zapewnić pokój swojemu ludowi (ale to już inna bajka i inny kopiec). Po śmierci legendarnego władczy wdzięczny lud kopiec usypał by pamięć Kraka przetrwała. Do tego wydarzenia  nawiązuje święto Rękawki. Pierwotnie były to słowiańskie obrzędy poświęcone pamięci zmarłych obchodzone właśnie na kopcu Kraka. Obecnie tradycja jest kontynuowana w formie stylizowanego, średniowiecznego festynu.

ZaKładka Bistro de Cracovie. Po 13 latach, z początkiem roku znika z kulinarnej mapy Podgórza zacna i rozpoznawalna restauracja Rafała i Renaty Targosz. Przepadł kulinarny kunszt i nienaganna elegancja personelu. Strata niepowetowana! Ale ten koniec to może początek czegoś nowego?

c się do Wisły, by zapewnić pokój swojemu ludowi