Grudziądz, Gniew, Pelpin

Grudziądz

Gotyckie zabytki Grudziądza znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego. Miasto jest szczególnie charakterystyczne dzięki położeniu nad Wisłą – średniowieczne spichrze i mury obronne wykorzystują wysoką skarpę wiślaną.

Średniowieczny układ urbanistyczny Starego Miasta – zachował regularny układ ulic wytyczony w średniowieczu po lokacji miasta. Do dziś tworzy on historyczne centrum Grudziądza. Położenie miasta nad Wisłą miało ogromne znaczenie gospodarcze. Grudziądz stał się ważnym ośrodkiem handlu zbożem, a jego nadwiślańskie spichrze były bezpośrednio związane z tym rozwojem.

Mury miejskie i Brama Wodna – XIV- i XV-wieczne umocnienia były częścią systemu obronnego miasta. Spośród dawnych bram miejskich zachowała się Brama Wodna, przez którą można było dostać się do miasta od strony Wisły i dawnego portu. Jak to porządna średniowieczna brama ma bronę (dekoracyjną).

Pozostałości zamku krzyżackiego i wieża „Klimek” – zamek powstał w drugiej połowie XIII wieku na wysokim wzgórzu nad Wisłą. Był jednym z większych zamków krzyżackich ziemi chełmińskiej. Obecnie zachowane relikty są udostępnione jako teren historyczny, a wieża „Klimek” jest punktem widokowym na Stare Miasto, Wisłę i okolice. Zamek został rozebrany na przełomie XVIII i XIX wieku, a cegłę wykorzystano m.in. przy rozbudowie grudziądzkiej twierdzy. Zachowano przede wszystkim wieżę oraz fragmenty murów i piwnic. 

Najstarsze murowane spichrze powstawały już w XIV wieku, a w XVI wieku było ich co najmniej kilkanaście. Służyły do przechowywania zboża i jednocześnie wzmacniały obronę miasta od strony rzeki. Obecnie część spichrzów ma funkcje mieszkalne i użytkowe, a kilka należy do Muzeum. W spichrzach przy ul. Spichrzowej znajdują się wystawy historyczne, archeologiczne i edukacyjne; od 2022 roku działa tu także Muzeum Handlu Wiślanego. Od strony Wisły spichrze mają po kilka kondygnacji, natomiast od strony miasta wyglądają znacznie niżej. W ich elewacjach można znaleźć wmurowane kule armatnie, będące śladem dawnych walk.

Muzeum im. ks. dr. Władysława Łęgi – mieści się głównie w dawnym klasztorze benedyktynek, a jego oddziały znajdują się również w zabytkowych spichrzach i Pałacu Opatek. Obecnie prezentuje zbiory archeologiczne, historyczne, artystyczne i etnograficzne, a ekspozycje pokazują dzieje Grudziądza od średniowiecza po XX wiek. Muzeum posiada również stałą wystawę poświęconą Centrum Wyszkolenia Kawalerii. 

W okresie międzywojennym Grudziądz był jednym z najważniejszych ośrodków szkolenia wojskowego w Polsce. Szczególną rolę odgrywało Centrum Wyszkolenia Kawalerii, działające w latach 1920–1939. Była to najważniejsza polska szkoła kształcąca zawodowych oficerów kawalerii. W Grudziądzu funkcjonowały m.in. Szkoła Podchorążych Kawalerii i Szkoła Podchorążych Rezerwy Kawalerii, a oprócz nich liczne kursy specjalistyczne. Przez Centrum przewinęło się niemal 5 tys. oficerów, którzy później służyli we wszystkich 40 pułkach kawalerii Wojska Polskiego. W mieście działało również Centrum Wyszkolenia Żandarmerii. Utworzono tu Lotniczą Szkołę Strzelania i Bombardowania.

Miasto eksponuje te historyczne epizody bo zapewne były to czasy jego świetności. Wystawa w rynku dokumentująca CWK mnie nastawiła raczej pesymistycznie. Przyszłych oficerów uczono władania szablą, ewolucji konnych podczas gdy za pobliską granicą szykowano się do wojny pancernej. Zapał i patriotyzm młodych ludzi zmarnowano bo najwyższe dowództwo przespało zmiany i wystarczyła im propaganda Rydza-Śmigłego: Nie oddamy ani guzika. Pierwszy uciekł w chwili próby a oni zostali.

Gniew

Zamek krzyżacki – gotycka warownia, której budowę Krzyżacy rozpoczęli po przejęciu ziemi gniewskiej w 1282 roku. Była siedzibą komtura i ważnym ośrodkiem administracyjnym zakonu. Dziś kompleks pełni funkcje turystyczne, hotelowe, kulturalne i edukacyjne – działa tu m.in. Muzeum Zamkowe, hotel, sale konferencyjne, a także organizowane są turnieje rycerskie i widowiska historyczne.

Pałac Marysieńki, 1679 r. – obiekt związany z Janem III Sobieskim i Marią Kazimierą. Dziś pełni funkcję hotelową, oferując noclegi w zabytkowym kompleksie zamkowym. Obecny budynek nie jest w pełni tożsamy z pierwotną rezydencją – według opracowań konserwatorskich dzisiejszy obiekt powstał na bazie dawnych zabudowań gospodarczych.

Stare Miasto i Plac Grunwaldzki – zachował się tu średniowieczny układ urbanistyczny z regularną, szachownicową siecią ulic. Dziś rynek jest reprezentacyjnym centrum Gniewu, otoczonym zabytkowymi kamienicami, lokalami usługowymi i gastronomicznymi. Szczególnie charakterystyczne są tzw. gniewskie leby, czyli kamienice podcieniowe. Dawniej podcienia służyły przede wszystkim handlowi, a dziś są charakterystycznym elementem krajobrazu miasta.

Ratusz – gotycki budynek stojący pośrodku rynku, z najstarszymi partiami pochodzącymi z XIII–XIV wieku. Dziś nadal jest siedzibą władz miejskich, więc po kilkuset latach zachował swoją pierwotną funkcję administracyjną.

Leon Wyczółkowski – artystyczny ślad w Gniewie. W 1928 roku w Gniewie przebywał Leon Wyczółkowski – jeden z najwybitniejszych polskich malarzy i grafików okresu Młodej Polski. Zatrzymał się w kamienicy należącej do miejscowego aptekarza i podczas pobytu wykonał co najmniej dwie grafiki przedstawiające gniewski rynek.

Gniew ma też nietypową atrakcję – „Gniew przez dziurkę”. W różnych miejscach miasta ustawiono rzeźby przypominające stare aparaty fotograficzne. Zaglądając przez ich wizjery, można zobaczyć fotografie pokazujące, jak dane miejsce wyglądało 50–100 lat temu. 

Pelpin

Pelplin jest przede wszystkim miastem dawnego opactwa cysterskiego i późniejszą siedzibą biskupów chełmińskich, a od 1992 r. – stolicą diecezji pelplińskiej. Najważniejszym zabytkiem miasta jest rozległy zespół pocystersko-katedralny, którego najstarsze murowane zabudowania powstawały od końca XIII wieku. Cały zespół został w 2014 r. uznany za Pomnik Historii.
Bazylika katedralna WNMP – monumentalny kościół gotycki z XIV–XVI wieku, jeden z najważniejszych przykładów gotyku ceglanego w Polsce. Ma 84 m długości, a wysokość nawy głównej sięga 26 m. Obecnie jest czynną katedrą diecezji pelplińskiej i bazyliką mniejszą. W środku znajduje się ogromny, bogato zdobiony ołtarz główny, uznawany za największy tego typu zabytek w Polsce. Wnętrze łączy średniowieczną architekturę z późniejszym, przede wszystkim barokowym wyposażeniem. 

Dawny klasztor cystersów – zabudowania klasztorne powstawały wraz z rozwojem opactwa od końca XIII wieku. Cystersi pozostawali w Pelplinie przez niemal 550 lat, aż do kasaty zakonu w 1821 roku. Obecnie część kompleksu jest użytkowana przez instytucje diecezjalne, w tym Wyższe Seminarium Duchowne, a część udostępniana jest zwiedzającym.

Muzeum Diecezjalne – znajduje się w obrębie zespołu pocysterskiego i gromadzi zabytki sztuki sakralnej, m.in. rzeźby, malarstwo, rękopisy i starodruki. Obecnie jest jednym z najważniejszych muzeów sztuki średniowiecznej na Pomorzu.
Collegium Marianum – szkoła związana z pelplińskim kompleksem kościelnym. Od 1864 roku działała jako szkoła średnia, w której uczono języka polskiego i historii Polski. W okresie zaboru pruskiego miało to szczególne znaczenie, ponieważ była to jedyna szkoła średnia w zaborze pruskim prowadząca nauczanie tych przedmiotów w języku polskim.

Biblia Gutenberga: muzeum posiada jedyny w Polsce egzemplarz Biblii wydrukowanej przez Johannesa Gutenberga. Dwutomowe dzieło powstało w Moguncji około 1454–1455 roku. Do Pelplina trafiło w 1833 r., a podczas II wojny światowej zostało wywiezione przez Warszawę, Paryż i Londyn do Kanady. Do Pelplina powróciło w 1959 roku. Pelpliński egzemplarz jest wyjątkowo dobrze zachowany – zachował oryginalną oprawę i zasadniczą strukturę od XV wieku. Jest też słynny z powodu niewielkiego fragmentu czcionki drukarskiej, który odbił się na jednej ze stron podczas produkcji. To jeden z najbardziej charakterystycznych śladów techniki drukarskiej Gutenberga.

Pałac Biskupi i park – klasycystyczny pałac wzniesiony w 1838 roku, już po kasacie zakonu cystersów, gdy Pelplin stał się siedzibą biskupów. Pałac powstał w miejscu dawnych średniowiecznych ogrodów użytkowych cystersów. Wokół niego urządzono ogród w stylu francuskim. 

Ładny ten Pelplin, starannie utrzymany. Na pewno wart wizyty. 

Jastarnia ’26.   Kolejna wizyta w ulubionej miejscówce. Wszystko tam już obfotografowane i oswojone. Nawet kino Żeglarz!

.

Z ciekawostek: nowy standard i zakres usług.

.